Radyasyon Güvenliği Nedir? SKS Standartları Nelerdir?

Radyasyon, Radyasyon Tipleri ve Radyasyonun Fiziksel Özellikleri

Radyasyon nedir?

Radyasyon, enerjinin elektromanyetik dalgalar veya parçacıklar şeklinde yayılmasıdır. Radyasyon dozu, hedef kütle tarafından belli bir sürede soğrulan veya alınan radyasyon miktarıdır.

Radyasyon Güvenliği

Tanım: Radyasyon uygulamalarının yürütülmesi sırasında çalışanların, halkın, çevrenin ve gelecek nesillerin radyasyondan korunmasını sağlamak üzere uygun şartların oluşturularak sürdürülmesi, kazaların önlenmesi veya kaza sonuçlarının hafifletilmesidir.

Nükleer Düzenleme Kurumu (NDK)

Tarih: 5/3/2022 – 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanunu

NDK, nükleer enerji ve iyonlaştırıcı radyasyon ile ilgili düzenleme yapma, yetkilendirme ve denetleme görevlerini yürütür. Sağlık Bakanlığı ile imzalanan protokol ile tıbbi ışınlanmalarda düzenleyici kontrolün etkinliğinin sağlanması amaçlanmıştır.

Radyasyondan Neden Korkarız?

Radyasyonun ortamdaki varlığını duyularımızla algılayamayız. Göremeyiz, koklayamayız, tadını alamayız, işitemeyiz ve varlığını hissedemeyiz. Radyasyonun varlığı ancak dedektörler aracılığı ile anlaşılabilir ve ölçülebilir.

Radyasyon Türleri

İyonlaştırıcı Radyasyon

Parçacık Tipi: Hızlı elektronlar, beta parçacıkları, alfa parçacıkları, nötron parçacıkları
Dalga Tipi: X-ışınları, gama ışınları

İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyon

Dalga Tipi: Radyo dalgaları, mikrodalgalar, kızılötesi dalgalar, görülebilir ışık

Doğal Radyasyon Kaynakları

Doğal radyasyon kaynakları arasında yer alan birçok doğal olay ve element vardır.

Radyasyonun Madde İle Etkileşiminde Kullanılan Birimler

Aktivite birimi: Curie (Ci)
Işınlanma dozu: Röntgen (R)
Soğrulmuş doz birimi: Grey (Gy)
Doz eşdeğeri: Sievert (Sv)
1 Sv = 1000 mili Sievert (mSv) = 1000,000 mikro Sievert (µSv)
1 mSv = 0,001 Sv
1 µSv = 0,000001 Sv

Türkiye’de Radyasyon Uygulamaları (2022)

Tıbbi Radyoloji Cihazı: 18801
Diş Radyoloji Cihazı: 21387
Radyoterapi Cihazı: 381
Nükleer Tıp Uygulama Cihazı: 582 (82 ünite)
RIA Çalışması Laboratuvarı: 33
Kan Işınlama Cihazı: 53

Tıbbi uygulamaların %73’ü tıbbi radyasyon uygulamalarıdır.

Radyasyonun Biyolojik Etkileri

Radyasyonun biyolojik etkileri, enerjinin hücreler tarafından soğrulması ile başlar. Bu etkiler stokastik (kesin olmayan) veya deterministik (kesin) olabilir.

Radyasyonun Biyolojik Etkilerini Belirleyen Etkenler

Fiziksel Etkenler

Maruz kalınan toplam doz
Maruz kalınma süresi
Maruz kalınma şekli (iç ve dış ışınlanma)
Dozun hangi aralıklarla alındığı
Radyasyonun türü ve enerjisi (LET değeri)

Canlı Dokunun (Hedefin) Özellikleri

Hücrelerin radyasyon duyarlılığı, bölünme kapasiteleri ile doğru, farklılaşma dereceleri ile ters orantılıdır.

Yaş, cinsiyet, sağlık durumu

Radyasyon Hassasiyeti

Embriyo/Fetüs: Yüksek hassasiyet
Çocuk: Yüksek hassasiyet, risk azalır
Yetişkin: Düşük hassasiyet

Radyasyonun Biyolojik Ortamlarda Etki Kademeleri

Başlatıcı Reaksiyonlar (Fiziksel Kademe): Enerji absorpsiyonu ve iyonlaşmalar
Kimyasal Bozukluklar (Fizikokimyasal Kademe): İyonların moleküller ile etkileşimi, serbest radikallerin oluşumu
Biyomoleküler Bozukluklar (Kimyasal Kademe): DNA, proteinler, nükleik asitler
Biyolojik Bozukluklar (Biyolojik Kademe): Hücre ölümü, organizma ölümü

Radyasyondan Korunma Prensipleri

Gereklilik (Justification):

Net fayda sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilmemelidir.
Hekim tarafından gerekli ve uygun görülmedikçe hiçbir ışınlama yapılmamalıdır.

Etkinlik (Optimizasyon-ALARA):

En az radyasyon dozu ile en fazla tıbbi faydanın elde edilmesi (ALARA: As Low As Reasonably Achievable).

Kişisel Doz-Risk Sınırları: Müsaade edilen maksimum dozlar sınırlandırılmalıdır.

Radyasyondan Korunmada 3 Temel Prensip

Zaman: Radyasyona maruz kalma süresinin azaltılması.
Mesafe: Radyasyon kaynağı ile kişi arasındaki mesafenin artırılması.
Zırhlama: Radyasyon kaynağı ile kişi arasına koruyucu bariyerler konulması.

Koruyucu Donanım Kullanımı

Denetimli alanlarda çalışanlara, hasta ve hasta yakınlarına uygun koruyucu donanım kullanılması sağlanmalıdır. Koruyucu donanımın nitelikleri ve kullanımı düzenli olarak kontrol edilmelidir.

Radyoloji Uygulamaları

Radyoloji uygulamalarında cihaz türüne göre koruyucu donanımların kullanılması gerekmektedir. Uygulama odasının kapısının doğrudan bekleme alanına veya hastaların geçtiği koridorlara açılması durumunda ışıklı uyarı sistemi gerekmektedir.

Çalışanların Dozimetre Kullanımı

Denetimli alanlarda kişisel dozimetre kullanımı zorunludur. Dozimetrelerin iş çıkışı radyasyon alanının dışında muhafaza edilmesi gerekmektedir. Dozimetre ölçümlerinde yıllık doz limitlerinin aşıldığı durumlarda gerekli önlemler alınmalıdır.

Hamile Çalışanların Durumu

Hamilelik şüphesi olan, hamile veya emziren personelin çalışma koşulları yeniden düzenlenir. Bu personelin radyasyon alanlarında çalışmasına izin verilmez ve gerekli koruma tedbirleri alınır.

Radyasyon Cihazlarının Güvenli Kullanımı

Cihazların kalibrasyon ve kalite testlerinin düzenli olarak yapılması, görüntüleme cihazlarının performansını artırır ve radyasyon maruziyetini azaltır. Kalite kontrol süreçleri cihaz seçiminden kalite kontrol testlerinin periyodik olarak yapılmasına kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.

SKS Kapsamında Radyasyon Güvenliği Uygulamaları

Radyasyon uygulama alanlarının lisansının alınması, uyarıcı levha ve ışıkların kullanılması gerekmektedir. Radyoloji çekim protokolleri hazırlanmalı ve uygulanmalıdır. Bu protokoller minimum hasta dozu ile maksimum fayda sağlamayı hedeflemelidir.

Radyasyon Güvenliği SKS Standartları

Radyasyon içeren teşhis ve tedavi hizmetlerinde hasta, hasta yakını ve çalışanların radyasyona maruz kalma durumlarını azaltmaya yönelik önlemlerin alınmasını sağlamaktır.

SRG01: Radyasyon Güvenliği Komitesi

SRG01.01 Radyasyon güvenliği komitesinin asgari sorumluluk alanları:

Denetimli ve gözetimli alanların belirlenmesi
Hasta, hasta yakını, çalışanlar ve toplumun radyasyonun zararlı etkilerinden korunmasına yönelik gerekli tedbirlerin alınması
Çevresel radyasyon ölçümleri
Radyasyon cihazları ya da kaynaklarının bakım ve kalibrasyonu
Radyasyon kaynakları ile ilgili kazalar ve acil durumlar
Tespit edilen uygunsuzluklar ile gerekli iyileştirme faaliyetlerinin üst yönetime raporlanması ve izlenmesi

SRG02: Radyasyon Güvenliği Kapsamında Alanların Belirlenmesi

SRG02.01 Radyasyon alanları tanımlanarak denetimli ve gözetimli alan olarak sınıflandırılmalıdır.
SRG02.02 Denetimli alanlara giriş ve çıkışlar kontrollü olmalıdır.
SRG02.03 Gözetimli alanlarda ortam radyasyon seviyelerini takip etmek amacıyla düzenli aralıklarla radyasyon ölçümleri yapılmalı ve kayıtları tutulmalıdır.
SRG02.04 Radyasyon alanlarında gerekli güvenlik tedbirleri alınmalıdır.

SRG03: Radyasyon Yayan Cihazlara Yönelik Düzenlemeler

SRG03.01 Radyasyon yayan cihazların bulunduğu alanlara yönelik yetkili kurum ya da kuruluşlarca oluşturulmuş lisans belgesi bulunmalıdır.
SRG03.02 Radyasyon uygulamaları yapılırken görüntüleme ünitesinin kapıları kapalı tutulmalıdır.
SRG03.03 Radyasyon alanlarında hasta ve çalışanları uyarmaya yönelik araçlar (radyasyon uyarı işaretleri, ışıklı levha vb.) kullanılmalıdır.
SRG03.04 Radyasyon alanlarında uygun havalandırma koşulları sağlanmalıdır.
SRG03.05 Bekleme salonları radyasyon alanlarının dışında bulunmalı, tetkik yapılacak hastaların denetimli alana geçişinin kontrollü bir şekilde yapılmasına yönelik düzenleme bulunmalıdır.
SRG03.06 Skopi kullanılan ameliyathanelerde radyasyon güvenliğini sağlamaya yönelik gerekli tedbirler alınmalıdır.

SRG04: Girişimsel veya Kontrast Madde Kullanılarak Yapılan Görüntüleme İşlemleri

SRG04.01 Girişimsel veya kontrast madde kullanılarak yapılan görüntüleme işlemi sonrası hastanın istirahat edebilmesi, gerekirse izlenebilmesine yönelik alanlar düzenlenmelidir.
SRG04.02 Girişimsel veya kontrast madde kullanılarak yapılan görüntüleme işlemi uygulayan sağlık personeli KPR (Kardio Pulmoner Resüsitasyon) ve allerjik reaksiyonlar ile ilgili eğitim almış olmalıdır.
SRG04.03 Girişimsel veya kontrast madde kullanılarak yapılan görüntüleme alanlarında, kolay ulaşılabilir şekilde acil müdahale seti bulunmalıdır.

SRG05: Yüksek Manyetik Alanlara Yönelik Düzenlemeler

SRG05.01 Yüksek manyetik alanlara yönelik kurallar tanımlanmalıdır.
SRG05.02 Yüksek manyetik alanlara giriş kuralları konusunda hastane personeline eğitim verilmelidir.
SRG05.03 Hastaların MRG çekimleri sırasında gürültüden rahatsız olmalarını engellemeye yönelik düzenleme yapılmalıdır.

SRG06: Hastaların Konfor ve Mahremiyeti

SRG06.01 Hastalara ait hazırlanma odası ya da kabini bulunmalıdır.
SRG06.02 Hastalara ait değerli eşyaların korunmasına yönelik düzenleme bulunmalıdır.
SRG06.03 Hastaların kullanımına uygun temiz örtü, önlük gibi malzeme bulunmalıdır.
SRG06.04 Hastaların görüntüleme alanına tek tek alınmaları sağlanmalıdır.

SRG07: Radyolojik İşlemlere Ait Çekim Protokolleri

SRG07.01 Çekim protokollerinde radyasyon dozu, çekim süresi, görüntü açısı gibi parametreler belirlenmelidir.
SRG07.02 Çalışanlara çekim protokolleri ile ilgili eğitim verilmelidir.

SRG08: Hasta ve Hasta Yakınının Bilgilendirilmesi

SRG08.01 Hasta ve hasta yakınının özellikli radyolojik tetkik ve girişimler öncesi ve sonrası bilgilendirilmesine yönelik kurallar tanımlanmalıdır.
SRG08.02 Hazırlık gerektiren özellikli radyolojik tetkik ve girişimlere yönelik bilgilendirici doküman oluşturulmalıdır.

SRG09: Hasta ve Yakınlarının Radyasyondan Korunması

SRG09.01 Hastalar ve yakınları için radyasyon koruyucular kullanılmalıdır.
SRG09.02 Hasta yakınları gerekmedikçe görüntüleme alanına alınmamalı, alınması durumunda koruyucu donanım kullanımı sağlanmalıdır.
SRG09.03 Radyasyon koruyucularının kontrollerine yönelik süreç tanımlanmalıdır.
SRG09.04 Doğru hastaya doğru işlemin uygulanmasına yönelik gerekli tedbirler alınmalıdır.
SRG09.05 Gebe ve gebelik potansiyeli olan hastalara yönelik dikkat edilmesi gereken kurallar belirlenmelidir.
SRG09.06 Çocuk hastalara yönelik çekimlerde dikkat edilmesi gereken hususlar belirlenmeli ve çekim tekrarları en aza indirilmelidir.

SRG10: Radyasyon Yayan Cihazlar ile Yapılan Girişimsel İşlemler

SRG10.01 Hastanın aktif olarak radyasyon aldığı süre kaydedilmelidir.
SRG10.02 İşlem bazında maruziyet sürelerine yönelik hedef değerler belirlenmeli ve dönemsel olarak izlenmelidir.
SRG10.03 Ortalama süre hedef değerin üzerinde ise gerekli iyileştirme çalışmaları yapılmalıdır.

SRG11: Çalışanların Radyasyondan Korunması

SRG11.01 Çalışanların koruyucu donanım kullanması sağlanmalıdır.
SRG11.02 Denetimli alanlarda çalışan kişiler için elektronik dozimetre kullanılmalı, giriş çıkış zamanları ve bu süre içerisindeki dozimetre sonuçları kayıt altına alınmalıdır.

SRG12: Denetimli Alanlar Dışında Yapılan Çekimler

SRG12.01 Denetimli alanlar dışında yapılan çekimlerde hasta, hasta yakını ve çalışanların radyasyondan korunmasına yönelik tedbirler alınmalıdır.

SRG13: Radyasyon Kazalarına Yönelik Müdahale

SRG13.01 Radyasyonla ilgili kaza, yaralanma, bulaş, serpinti durumlarında alınması gereken önlemler ve müdahale yöntemleri belirlenmelidir.
SRG13.02 Radyasyonla ilgili gerçekleşen kaza, yaralanma, bulaş, serpinti durumları ve müdahale şekli kayıt altına alınmalıdır.

SRG14: Eğitim

SRG14.01 Radyasyon alanlarında çalışan personele yılda en az bir kez radyasyon güvenliği eğitimi verilmelidir.

SRG15: Radyoaktif Kaynakların Güvenliği

SRG15.01 Radyoaktif kaynakların bulunduğu alanlarda gerekli güvenlik tedbirleri alınmalıdır.

SRG16: Nükleer Tıp Uygulamaları

SRG16.01 Hasta ve yakınlarına yönelik bekleme alanları radyasyon alanının dışında olmalıdır.
SRG16.02 Radyoaktif madde alan hastaların kullandığı alanlar ayrılmalıdır.
SRG16.03 Radyasyon kaynağının bulunduğu alanlarda çeker ocak sistemi bulunmalı ve bu alanların kullanımına yönelik kurallar tanımlanmalıdır.

SRG17: Radyoaktif Maddelerin ve Atıkların Kontrolü

SRG17.01 Radyoaktif maddenin bölüme giriş kaydı yapılmalı ve radyoaktivite düzeyi ölçülüp kayıt altına alınmalıdır.
SRG17.02 Radyoaktif madde kullanım alanlarında kurşun zırhlı radyoaktif atık kapları bulunmalıdır.
SRG17.03 Radyoaktif madde kullanımından oluşan katı ve sıvı atıklar depolanmalıdır.

SRG18: Radyoaktif Madde Alan Hastaların ve Yakınlarının Korunması

SRG18.01 Tedavi ya da tanı amaçlı radyoaktif madde alan hastaların kullandıkları alanlar ve alanlara yönelik giriş ve çıkış kuralları tanımlanmalıdır.
SRG18.02 Nükleer tıp uygulamalarında rutin olarak çevresel radyasyon ve kontaminasyon
(doz hızı) ölçümleri yapılıp, kayıt altına alınmalıdır.
SRG18.03 Radyoaktif madde alan hastalarla ilgili aşağıda yer alan kayıtlar tutulmalıdır:
*Hastalara verilen aktivite miktarı
*Taburcu edilen hastada kalan aktivite miktarı
SRG18.04 Hasta, kalan aktivite miktarı ve doz hızına göre taburcu edilmelidir.
SRG18.05 Radyoaktif ilaç kullanan hasta ve yakınlarına yönelik, çevrede ve ailelerinde
bulunan kişilerin radyasyondan korunması için dikkat etmeleri gereken hususlar hakkında bilgilendirici doküman hazırlanmalıdır.
*Hastadan, çevresinde bulunan kişilerin güvenliğini sağlayacağına dair yazılı
taahhüt alınmalıdır.